Huy động nguồn lực tài chính đa tầng phát triển Khu kinh tế Dung Quất

.

Sau ba thập kỷ phát triển, Khu kinh tế Dung Quất đã khẳng định vai trò cực tăng trưởng công nghiệp của Quảng Ngãi, với quy mô dự án và vốn đầu tư ngày càng mở rộng. Theo PGS.TS. Phạm Tiến Đạt, Hiệu trưởng Trường Đại học Tài chính - Marketing (Bộ Tài chính), yêu cầu của KKT Dung Quất trong giai đoạn mới là hình thành cơ chế tài chính đa tầng, kết nối hiệu quả nguồn lực ngân sách, đất đai, vốn tư nhân, tài chính xanh và vốn doanh nghiệp để tạo dư địa cho Dung Quất tiếp tục phát triển xanh, thông minh và bền vững.

Theo PGS.TS. Phạm Tiến Đạt, Hiệu trưởng Trường Đại học Tài chính - Marketing, bước sang giai đoạn mới, KKT Dung Quất cần hình thành cơ chế tài chính đa tầng, kết nối hiệu quả các nguồn lực để phát triển xanh, thông minh và bền vững.

Sức hút đầu tư tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển mới

Khu kinh tế (KKT) Dung Quất có vị trí đặc biệt trong chiến lược phát triển của tỉnh Quảng Ngãi. Theo quy hoạch chung đến năm 2045, KKT có phạm vi khoảng 45.332 ha, định hướng trở thành khu kinh tế tổng hợp, đa ngành, đa lĩnh vực, với trọng tâm là lọc hóa dầu, hóa chất, công nghiệp nặng, luyện cán thép, đóng tàu biển, đô thị, dịch vụ, du lịch, logistics và các hoạt động kinh tế biển.

Đến năm 2030, Quảng Ngãi định hướng phát triển 10 khu công nghiệp (KCN), gồm 6 KCN trong KKT Dung Quất và 4 KCN ngoài KKT, theo các mô hình KCN đô thị - dịch vụ, KCN hỗ trợ, KCN sinh thái và KCN công nghệ cao. KKT Dung Quất và các KCN tiếp tục được xác định giữ vai trò hạt nhân trong cấu trúc công nghiệp - đô thị - dịch vụ của tỉnh.

Phát biểu tại Hội thảo khoa học “Phát triển bền vững KKT Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi trong kỷ nguyên số” vừa được tổ chức trong khuôn khổ chuỗi hoạt động kỷ niệm 30 năm thành lập Ban Quản lý KKT Dung Quất và các khu công nghiệp Quảng Ngãi, PGS.TS. Phạm Tiến Đạt, Hiệu trưởng Trường Đại học Tài chính - Marketing (Bộ Tài chính) nhấn mạnh, bước sang giai đoạn mới, bài toán của KKT Dung Quất không còn chỉ là tiếp tục thu hút thêm các dự án, mà hướng tới hình thành hệ sinh thái công nghiệp - cảng biển - logistics - đô thị - môi trường - nhân lực có năng lực cạnh tranh cao hơn.

Yêu cầu phát triển mới kéo theo nhu cầu vốn lớn, dài hạn và đa dạng hơn so với giai đoạn đầu. Hạ tầng giao thông kết nối, cảng biển, xử lý nước thải tập trung, tái định cư, quỹ đất sạch, nhà ở công nhân, logistics xanh, hạ tầng số, quan trắc môi trường và đào tạo nhân lực đều cần những nguồn lực vượt ra ngoài phạm vi đầu tư công truyền thống.

Nhìn lại quá trình phát triển, PGS.TS Phạm Tiến Đạt nhấn mạnh KKT Dung Quất đã làm thay đổi căn bản diện mạo một vùng đất ven biển, hình thành các dự án quy mô lớn như Nhà máy lọc dầu Dung Quất, Khu liên hợp sản xuất gang thép Hòa Phát Dung Quất, Nhà máy Công nghiệp nặng Doosan, KCN - đô thị và dịch vụ VSIP Quảng Ngãi; đồng thời tạo ra các sản phẩm công nghiệp chủ lực như xăng dầu, thép, thiết bị công nghiệp nặng, công nghiệp nhẹ và công nghiệp chế biến.

Trên nền tảng đó, định hướng phát triển mới của KKT Dung Quất là chuyển từ trung tâm công nghiệp nặng sang mô hình công nghiệp xanh, thông minh và bền vững.

Quy mô hoạt động tiếp tục mở rộng trong những năm gần đây. Năm 2025, giá trị sản xuất công nghiệp tại KKT Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi đạt 271.500 tỷ đồng, thu ngân sách đạt 27.774 tỷ đồng. Số lao động lũy kế tăng từ khoảng 68.250 người năm 2023 lên 81.260 người năm 2025.

Quy mô vốn đăng ký cũng tiếp tục gia tăng, từ khoảng 18,4 tỷ USD cuối năm 2024 lên 19,42 tỷ USD theo mốc giám sát ngày 31/12/2025. Những con số này cho thấy khả năng hấp thụ vốn cũng như sức hấp dẫn đầu tư của KKT Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi.

Theo PGS.TS. Phạm Tiến Đạt, quy mô phát triển ngày càng lớn cũng đặt ra yêu cầu tương ứng đối với hạ tầng dùng chung, quỹ đất sạch, xử lý nước thải, logistics cũng như nhà ở, hạ tầng xã hội và đào tạo nghề cho người lao động. Vì vậy, cùng với duy trì sức hút đầu tư, việc tạo dựng cơ chế tái đầu tư nguồn lực cho KKT, KCN ngày càng trở nên quan trọng.

“Việc nghiên cứu, đề xuất cơ chế huy động nguồn lực tài chính phục vụ phát triển KKT Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi là yêu cầu có tính cấp thiết, vừa nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn trước mắt, vừa tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển mới theo hướng xanh, thông minh, hiệu quả và bền vững”, PGS.TS. Phạm Tiến Đạt nhấn mạnh.

Tạo cơ chế để chuyển hóa tiềm năng thành nguồn lực phát triển

Theo phân tích của PGS.TS. Phạm Tiến Đạt, tỉnh Quảng Ngãi đã có khung quy hoạch tương đối rõ cho phát triển KKT Dung Quất và các KCN. Đây là nền tảng quan trọng, song để hiện thực hóa các mục tiêu quy hoạch, vấn đề tiếp theo là nâng cao khả năng huy động, kết nối và phân bổ nguồn lực tài chính.

“Các chính sách hiện hành còn phân tán, chưa hình thành một cơ chế tài chính tích hợp để đồng thời giải quyết 4 yêu cầu gồm hạ tầng thiết yếu, đất sạch, môi trường xanh và hạ tầng xã hội - nhân lực”, PGS.TS. Phạm Tiến Đạt nhận định.

Thực tế, các chính sách ưu đãi về thuế, miễn giảm thuế nhập khẩu hay tiền thuê đất đã góp phần duy trì sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư, nhất là các dự án quy mô lớn, chu kỳ vốn dài. Trong giai đoạn phát triển mới, dư địa đặt ra là bổ sung các cơ chế giúp nguồn lực từ quá trình phát triển có thể quay trở lại phục vụ giao thông, xử lý nước thải, tái định cư, nhà ở công nhân và các hạ tầng dùng chung khác.

Đất đai cũng là một nguồn lực tài chính quan trọng có thể khai thác hiệu quả hơn thông qua tạo quỹ đất sạch và cơ chế đấu giá, đấu thầu minh bạch. Để phát huy nguồn lực này, cần giải quyết bài toán vốn cho giải phóng mặt bằng, tái định cư, qua đó chủ động tạo quỹ đất phục vụ các dự án mới.

Yêu cầu huy động thêm nguồn lực càng trở nên rõ nét khi KKT Dung Quất bước vào chu kỳ phát triển mới. (Ảnh: Dự án mở rộng Nhà máy Lọc dầu Dung Quất).

Đối với PPP, khung pháp lý đã được hình thành và có thể áp dụng cho những hạ tầng có khả năng tạo dòng tiền như cấp nước, xử lý nước thải, logistics, hạ tầng số và năng lượng. Theo chuyên gia, để phát huy hiệu quả kênh vốn này, các dự án cần được chuẩn bị kỹ, có phương án tài chính, dòng tiền và cơ chế phân bổ rủi ro rõ ràng.

Một nguồn lực đáng chú ý khác là vốn doanh nghiệp. Với quy mô vốn đầu tư ngày càng lớn, việc xây dựng cơ chế phù hợp để doanh nghiệp cùng tham gia phát triển hạ tầng dùng chung, đào tạo hay nhà ở công nhân sẽ mở thêm dư địa huy động nguồn lực cho KKT.

Cùng với đó, tài chính xanh đang mở ra thêm khả năng tiếp cận nguồn vốn thông qua tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các cơ chế liên quan. Điều cần thiết là hình thành danh mục dự án xanh cụ thể, đủ rõ để gọi vốn, qua đó đưa nhu cầu chuyển đổi xanh thành những dự án có khả năng tiếp cận các dòng tài chính phù hợp.

Yêu cầu huy động thêm nguồn lực càng trở nên rõ nét khi KKT Dung Quất bước vào chu kỳ phát triển mới. Hạ tầng giao thông, kỹ thuật, môi trường và xã hội cần tiếp tục được đầu tư, nâng cấp đồng bộ; hệ thống xử lý nước thải tại các khu chức năng cũng cần được hoàn thiện theo yêu cầu phát triển.

Đáng chú ý, giai đoạn 2026-2030, nhu cầu đất tái định cư phục vụ các dự án trọng điểm ước khoảng 4.813 lô, với tổng vốn đầu tư khoảng 2.232 tỷ đồng. Việc chủ động nguồn vốn ứng trước, đẩy nhanh bồi thường và tạo quỹ đất sạch vì vậy có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng đón nhận các dòng vốn đầu tư mới.

Bên cạnh đó, đặc thù của các ngành lọc hóa dầu, thép, năng lượng, hóa chất đặt ra yêu cầu đầu tư lớn cho hạ tầng, môi trường và logistics. Định hướng phát triển KCN đô thị - dịch vụ, KCN sinh thái và KCN công nghệ cao cũng mở rộng nhu cầu đầu tư sang xử lý và tuần hoàn nước, năng lượng tái tạo, quản lý chất thải, hạ tầng số, logistics xanh và dịch vụ xã hội.

Theo PGS.TS. Phạm Tiến Đạt, vấn đề đặt ra hiện nay vì thế không phải là thiếu định hướng hay thiếu chính sách ưu đãi, mà là tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài chính để chuyển hóa hiệu quả hơn nguồn thu ngân sách, giá trị đất đai, vốn tư nhân, vốn xanh và vốn doanh nghiệp thành nguồn lực đầu tư cho hạ tầng dùng chung, quỹ đất sạch, hạ tầng môi trường và hạ tầng xã hội.

Hình thành cơ chế tài chính đa tầng, tạo động lực phát triển mới

Từ thực tế đó, PGS.TS. Phạm Tiến Đạt đề xuất chuyển từ các chính sách và nguồn vốn riêng lẻ sang cơ chế huy động nguồn lực tài chính tổng hợp, tập trung vào 4 nhóm giải pháp.

Trước hết, Quảng Ngãi cần thiết lập chương trình tài chính cho hạ tầng chiến lược, giải phóng mặt bằng, tái định cư và tạo quỹ đất sạch tại KKT Dung Quất và các KCN đến năm 2030.

Chương trình cần kết hợp vốn đầu tư công trung hạn, hỗ trợ có mục tiêu từ ngân sách Trung ương, nguồn thu đất đai, vốn tư nhân và các nguồn hợp pháp khác. Nguồn lực được ưu tiên cho những dự án nền tảng như giao thông kết nối cảng, cao tốc, quốc lộ với KCN; xử lý nước thải, cấp nước công nghiệp; tái định cư, quỹ đất sạch và logistics.

Đối với đất đai, chuyên gia đề xuất một chu trình đáng chú ý: “Đầu tư hạ tầng - tạo quỹ đất sạch - đấu giá/đấu thầu minh bạch - tái đầu tư trở lại hạ tầng”.

Theo cách tiếp cận này, phần giá trị đất đai tăng thêm nhờ đầu tư hạ tầng có thể tiếp tục được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển, qua đó hình thành vòng quay vốn cho các nhu cầu đầu tư tiếp theo.

Giải pháp thứ hai là huy động có chọn lọc nguồn lực tư nhân vào hạ tầng. Theo đó, cần phân định rõ loại hạ tầng Nhà nước đầu tư; loại có thể triển khai PPP; hạ tầng thuộc trách nhiệm của nhà đầu tư KCN và những hạng mục doanh nghiệp đầu tàu có thể tham gia theo cơ chế hợp tác, đặt hàng hoặc đồng tài trợ.

Các lĩnh vực có khả năng huy động tư nhân gồm cấp nước công nghiệp, xử lý nước thải và chất thải rắn, kho bãi logistics, cảng cạn, hạ tầng số, dịch vụ năng lượng và một số tuyến kết nối có khả năng tạo dòng tiền.

Đồng thời, PGS.TS. Phạm Tiến Đạt đề xuất chuyển cách nhìn đối với nhà đầu tư hạ tầng KCN từ “chủ thể cho thuê lại đất” sang “nhà phát triển hạ tầng công nghiệp - dịch vụ - môi trường”, gắn vai trò của nhà đầu tư với hạ tầng kỹ thuật, môi trường, logistics và tiện ích cho người lao động.

Doanh nghiệp đầu tàu cũng có thể trở thành một cấu phần quan trọng của cơ chế tài chính đa tầng. Việc tham gia được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, minh bạch và bảo đảm lợi ích, thông qua đặt hàng đào tạo, đồng tài trợ hạ tầng dùng chung, hỗ trợ nhà ở công nhân, trung tâm logistics, vận chuyển lao động, phòng cháy chữa cháy hoặc quan trắc môi trường.

Giải pháp thứ ba là phát triển tài chính xanh cho hạ tầng môi trường. Theo chuyên gia, KKT Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi cần xây dựng danh mục dự án xanh cụ thể, từ xử lý và tái sử dụng nước, năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng, xử lý chất thải, quan trắc môi trường đến logistics xanh, cảng xanh và chuyển đổi các KCN hiện hữu sang KCN sinh thái.

Việc “đóng gói” các dự án theo tiêu chí xanh sẽ tạo điều kiện tiếp cận tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các cơ chế tài chính liên quan. Một số khu, phân khu hoặc nhóm dự án có thể được lựa chọn để thí điểm mô hình KCN sinh thái trước khi nhân rộng.

Cuối cùng, huy động tài chính cần gắn với hạ tầng xã hội và phát triển nguồn nhân lực. Nguồn lực không chỉ dành cho hạ tầng phục vụ sản xuất mà cần hướng tới nhà ở công nhân, đào tạo nghề và các dịch vụ đô thị - xã hội; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đặt hàng đào tạo, tăng cường liên kết với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cao đẳng và đại học.

Theo PGS.TS. Phạm Tiến Đạt, đầu tư đồng thời vào hạ tầng sản xuất, điều kiện sống và kỹ năng của người lao động sẽ tạo cơ sở để KKT Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi từng bước “chuyển từ cạnh tranh bằng đất đai và ưu đãi sang cạnh tranh bằng năng suất, kỹ năng và chất lượng môi trường đầu tư”.

Theo chuyên gia, sau 30 năm, KKT Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi đã khẳng định vai trò động lực đối với phát triển công nghiệp, thu ngân sách, xuất nhập khẩu và việc làm của tỉnh. Thành quả đó đồng thời tạo nền tảng để Dung Quất bước sang giai đoạn phát triển ở tầm cao hơn.

Bài toán huy động nguồn lực trong giai đoạn mới vì thế không đơn thuần là tìm thêm vốn, mà quan trọng hơn là thiết lập cơ chế kết nối và dẫn dắt các nguồn vốn. Trong cấu trúc này, ngân sách nhà nước giữ vai trò dẫn dắt; đất đai trở thành nguồn lực tái đầu tư cho hạ tầng; PPP và vốn tư nhân được huy động có chọn lọc; tài chính xanh hỗ trợ quá trình chuyển đổi; doanh nghiệp đầu tàu cùng tham gia phát triển hạ tầng dùng chung và nguồn nhân lực.

Đây là nền tảng để KKT Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi tiếp tục phát huy vai trò cực tăng trưởng công nghiệp của tỉnh, đồng thời chuyển mạnh sang mô hình phát triển xanh, thông minh, hiệu quả và bền vững.